Swobodny rozwój motoryczny polega na tym, by pozwolić niemowlęciu poruszać się z własnej inicjatywy, na podłodze, bez układania go w pozycjach, których nie potrafi jeszcze samodzielnie przyjąć. Pomysł wywodzi się z prac węgierskiej pediatry Emmi Pikler i jest zbieżny z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia dotyczącymi zabaw na podłodze dla niemowląt. W domu wymaga przede wszystkim wolnej, bezpiecznej przestrzeni, twardej maty, wygodnych ubrań i uważnego dorosłego.
Skąd wywodzi się swobodny rozwój motoryczny?
Pojęcie swobodnego rozwoju motorycznego wiąże się z Emmi Pikler (1902-1984), pediatrą urodzoną w Wiedniu i mieszkającą w Budapeszcie. Już w latach trzydziestych radziła rodzinom, które prowadziła, by pozwalały dzieciom poruszać się swobodnie. Po drugiej wojnie światowej objêła kierownictwo domu dziecka dla małych dzieci przy ulicy Lóczy w Budapeszcie, który później stał się Instytutem Pikler. Zastosowała tam podejście oparte na swobodnej aktywności dziecka i stabilnej relacji z stałym opiekunem. Te elementy przedstawiono w artykule w czasopiśmie Światowego Stowarzyszenia Zdrowia Psychicznego Niemowląt (WAIMH, „Introducing the Piklerian developmental approach”).
Pedagogika Montessori podziela część tych idei, zwłaszcza matę na podłodze i lustro w pokoju niemowlęcia. Oba podejścia pozostają odrębne, ale wielu rodziców czerpie inspirację z obu. O podejściu Montessori przeczytasz w Pedagogika Montessori w domu, wyjaśniona prosto.
Zasady swobodnego rozwoju motorycznego
Pozwolić dziecku samemu przyjmować pozycje
W podejściu Emmi Pikler dorosły unika układania dziecka w pozycji, której samo jeszcze nie osiągnęło: nie sadza się go z poduszkami, zanim samo nie potrafi usiąść, nie stawia się go na nogach, trzymając za ręce, zanim samo się nie podniesie. Niemowlę układa się na plecach, na twardej powierzchni, a ono samo odkrywa, jak się obrócić, czołgać, usiąść.
Szanować tempo każdego dziecka
Nie ma docelowych dat. Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a wskazówki wiekowe publikowane przez instytucje zdrowia są orientacyjne. Aby je poznać, zajrzyj do naszego poradnika Rozwój niemowlęcia miesiąc po miesiącu: wskazówki od 0 do 12 miesięcy. W razie wątpliwości porozmawiaj z pediatrą.
Obecny dorosły, który obserwuje
Swobodny rozwój motoryczny nie oznacza zostawienia dziecka samego. Dorosły pozostaje w pobliżu, patrzy, mówi do dziecka i reaguje, gdy ma trudności lub jest w niebezpieczeństwie. Przygotowuje przestrzeń zamiast kierować każdym ruchem.
Jak najmniej ograniczeń ruchu
Luźny strój, bose stopy, gdy temperatura na to pozwala, i jak najmniej czasu spędzonego przypiętym w sprzęcie. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by nie zostawiać małego dziecka przypiętego zbyt długo z rzędu (wózek, leżaczek, krzesełko do karmienia, nosidło) i by preferować zabawy na podłodze (WHO, 2019).
Co mówią oficjalne zalecenia
We Francji nie ma oficjalnego zalecenia zatytułowanego „swobodny rozwój motoryczny”. Natomiast kilka źródeł publicznych zmierza w tym samym kierunku:
- WHO zaleca, aby dzieci poniżej roku były fizycznie aktywne kilka razy dziennie, na różne sposoby, zwłaszcza przez interaktywne zabawy na podłodze. Dla tych, które jeszcze się nie przemieszczają, zaleca co najmniej 30 minut na brzuchu, w kilku podejściach w czasie czuwania (WHO, 2019).
- Oficjalna strona pierwszych 1000 dni poświęca stronę aktywności fizycznej małego dziecka, która podkreśla znaczenie czasu na podłodze i na brzuchu, pod nadzorem.
- Ubezpieczenie Zdrowotne (Assurance Maladie) wskazuje w odniesieniu do najmłodszych na korzyść z nieograniczania niemowlęcia i pozostawiania swobodnych jego ruchów (ameli.fr, aktywność fizyczna dziecka).
Uwaga, nie myl czuwania ze snem. Czas na brzuchu odbywa się wyłącznie wtedy, gdy niemowlę jest przebudzone i pod nadzorem. Do snu kładzie się je na plecach, na twardym materacu dopasowanym do łóżka, bez niczego w łóżku (ani poduszki, ani kołdry, ani ochraniacza, ani pluszaka), jak przypomina Ubezpieczenie Zdrowotne.
Urządzanie przestrzeni swobodnego rozwoju motorycznego w domu
Mata na podłodze
To element centralny. Dobra mata do swobodnego rozwoju motorycznego jest:
- Twarda: niemowlę musi mieć się o co oprzeć, by się obrócić i czołgać. Zbyt miękka powierzchnia utrudnia ruchy.
- Wystarczająco duża, by niemowlę mogło się toczyć, nie docierając od razu do parkietu.
- Stabilna, ze spodem, który nie ślizga się po podłodze.
- Łatwa do czyszczenia, bo będzie używana codziennie.
Nasza kolekcja dywanów dziecięcych obejmuje maty do zabawy w różnych rozmiarach. Aby porównać rodzaje mat, przeczytaj Mata edukacyjna czy mata do zabawy: jak wybrać dla niemowlęcia.
Wolna i bezpieczna przestrzeń
- Brak niestabilnych mebli w pobliżu, a wszystkie wysokie meble przymocowane do ściany, jak zaleca strona pierwszych 1000 dni.
- Zabezpieczone gniazdka, kable i sznurki poza zasięgiem.
- Brak drobnych przedmiotów, które można połknąć.
- Zwierzęta domowe trzymane z dala od maty.
Kilka przedmiotów, nie za dużo
Wystarczą dwa lub trzy przedmioty ułożone blisko niemowlęcia: lekka grzechotka, piłka z materiału, drewniane kółko. Później niski regalik pozwala wystawić kilka zabawek w zasięgu ręki. Regalik i małe meble na wysokość dziecka znajdziesz w naszej kolekcji mebli Montessori.
Lustro i poręcz
Mocno przymocowane do ściany lustro na wysokości maty pozwala niemowlęciu zobaczyć siebie. Gdy zaczyna się podnosić, poręcz przymocowana do ściany daje mu stabilne oparcie zamiast mebli, które mogłyby się przesunąć.
Swobodny rozwój motoryczny na przestrzeni miesięcy
| Moment | Co często robi dziecko | Co może zrobić dorosły |
|---|---|---|
| Pierwsze tygodnie | Obserwuje, porusza rękami i nogami na plecach | Krótkie chwile na podłodze w stanie czuwania, na plecach i na brzuchu pod nadzorem |
| Gdy chwyta | Chwyta, bierze do buzi, obraca się | Położyć przedmiot obok niego, a nie w jego ręce |
| Gdy się przemieszcza | Czołga się, toczy, staje na czworakach | Powiększyć przestrzeń, sprawdzić bezpieczeństwo pokoju |
| Gdy się podnosi | Staje, podpierając się, robi kilka kroków wzdłuż oparcia | Zapewnić stabilne oparcia, zostawić bose stopy, gdy to możliwe |
Te etapy nie zawsze występują w tej kolejności, a niektóre dzieci pomijają jeden z nich. Dlatego swobodny rozwój motoryczny nie wyznacza wieku: dostosowuje się do tego, co robi dziecko.
Ograniczenia i pytania praktyczne
- Sprzęt nie jest zabroniony. Fotelik samochodowy, wózek czy krzesełko do karmienia mają swoje zastosowanie. Chodzi tylko o to, by nie zostawiać w nich dziecka dłużej, niż to konieczne.
- Niemowlę nie lubi leżeć na brzuchu? Możesz proponować krótkie chwile, położyć się naprzeciw niego lub ułożyć je na swojej piersi. Jeśli Cię to niepokoi, poproś o radę pediatrę.
- Czas na podłodze nie zastępuje rąk. Noszenie i przytulanie to też część dnia.
Najczęstsze pytania
Od kiedy stosować swobodny rozwój motoryczny?
Już od pierwszych tygodni, z krótkimi chwilami na podłodze, gdy niemowlę jest przebudzone. WHO zaleca zabawy na podłodze kilka razy dziennie dla dzieci poniżej roku.
Czy należy unikać kojca?
Niekoniecznie. Kojec może zabezpieczyć przestrzeń na kilka minut. W duchu swobodnego rozwoju motorycznego lepiej, by był wystarczająco duży, z twardym dnem, i by nie zastępował całego czasu na podłodze.
Czy można pomóc niemowlęciu usiąść?
W podejściu Emmi Pikler unika się sadzania go, zanim samo to potrafi. To podejście, a nie zasada medyczna: jeśli masz pytanie dotyczące siadania Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą.
Swobodny rozwój motoryczny i Montessori to to samo?
Nie. Swobodny rozwój motoryczny wywodzi się z prac Emmi Pikler, pedagogika Montessori z prac Marii Montessori. Mają punkty wspólne, takie jak przestrzeń na podłodze i uwaga poświęcona tempu dziecka.